Kiedy przedsiębiorca jest w restrukturyzacji, pojawia się ryzyko wypowiadana umów przez jego kontrahentów i klientów. Czy i jak prawo chroni pod tym względem dłużnika? Kiedy i jakich umów nie można wypowiadać?
Postępowanie restrukturyzacyjne warto rozważyć, jeśli firma ma do czynienia z pogłębiającymi się problemami finansowymi. Ma ono na celu uniknięcie ogłoszenia upadłości, dzięki zawarciu układu z wierzycielami. Umożliwia zastosowanie szeregu narzędzi, które pomogą dłużnikowi ustabilizować sytuację finansową oraz przywrócić rentowność biznesu.
Cztery opcje do wyboru
Dłużnik może wybrać odpowiednie postępowanie restrukturyzacyjne. W tym celu powinien wziąć pod uwagę sytuację przedsiębiorstwa. Ważne są jednak także takie czynniki, jak czas trwania postępowania czy koszty związane z jego przeprowadzeniem. Prawo restrukturyzacyjne przewiduje cztery rodzaje postępowań restrukturyzacyjnych: postępowanie o zatwierdzenie układu, postępowanie sanacyjne, przyspieszone postępowanie układowe oraz postępowanie układowe. Różnią się one czasem trwania i kosztami prowadzenia, ale nie tylko. Różnice pomiędzy nimi wynikają także z ingerencji w zarząd przedsiębiorstwem w trakcie restrukturyzacji oraz konsekwencjami zarówno dla wierzycieli, jak i dłużnika.
Restrukturyzacja zobowiązań może polegać m.in. na rozłożeniu płatności na raty, odroczeniu terminu zapłaty zobowiązania czy też zmniejszeniu kwoty zobowiązana. Można np. ustalić spłatę 80 proc. zobowiązania głównego w ciągu 5 lat, czy spłatę zobowiązania głównego przy umorzeniu wierzytelności ubocznych w ciągu 10 lat. Konkretne propozycje układowe zależą od dłużnika. Tworząc je uwzględnia on interes wierzycieli oraz swoje zdolności płatnicze. Co istotne, przy konstruowaniu propozycji układowych, należy umiejętnie wyważyć interesy wierzycieli.
W przypadku przyjęcia układu o jego zatwierdzeniu będzie decydował sąd, badając między innymi jego zgodność z prawem. Treść propozycji układowych warto zatem przeanalizować razem z nadzorcą układu, który zweryfikuje, czy jest ona zgodna z obowiązującymi przepisami. Układ, który narusza prawo nie zostanie zatwierdzony. Zadbanie o prawidłowe ukształtowanie propozycji układowych jest zatem niezwykle istotne.
Postępowanie o zatwierdzenie układu
W ciągu ostatnich kilku lat najbardziej popularne stało się postępowanie o zatwierdzenie układu (PZU) w wariancie z obwieszczeniem o ustaleniu dnia układowego. Jest także możliwość przeprowadzenia PZU bez obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego.
PZU cieszy się szczególnym zainteresowaniem ze względu na krótki czas trwania postępowania. Ważna jest też silna pozycja dłużnika. Od momentu obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego prowadzone wobec niego dotychczas postępowania egzekucyjne zostają wstrzymane. Natomiast wszczęcie nowych postępowań od dnia układowego jest niedopuszczalne.
Przepisy prawa restrukturyzacyjnego przewidują również ochronę stosunków umownych dłużnika. Oprócz szeregu rodzajów umów wymienionych wprost w przepisie, w aktach prowadzonego PZU może także zostać zamieszczony przez nadzorcę układu spis umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia przedsiębiorstwa dłużnika. Umowy określone w spisie mogą zostać wypowiedziane wyłącznie po spełnieniu określonych przesłanek.
Postępowanie o zatwierdzenie układu można przeprowadzić, jeżeli:
- suma wierzytelności spornych uprawniających do głosowania nad układem nie przekracza 15% sumy wierzytelności uprawniających do głosowania nad układem. Spełnienie tego wymogu jest obligatoryjne, by móc przeprowadzić PZU.
- przedsiębiorstwo znajduje się w stanie zagrożenia niewypłacalnością albo niewypłacalności.
Na skuteczność przeprowadzenia postępowania o zatwierdzenie układu mogą wpływać również czynniki indywidualne, związane z konkretnym rodzajem działalności prowadzonym przez dłużnika. W związku z tym warto skonsultować wybór postępowania z prawnikiem lub doradcą restrukturyzacyjnym.
Zaletą PZU jest również możliwość samodzielnego zbierania głosów przez dłużnika bez udziału sądu. Rozumieć przez to należy, że dłużnik może samodzielnie wybrać podmiot, który przeprowadzi procedurę zbierania głosów w toku PZU. Wybrany do tej funkcji podmiot pełni wówczas rolę nadzorcy układu. Jego zadaniem jest nadzorowanie przebiegu PZU, w tym dbałość o spełnienie wszelkich wymogów formalnych oraz o to, żeby głosy zostały oddane w sposób prawidłowy. Przy tym nadzorca układu, z którym dłużnik zawiera umowę o sprawowanie nadzoru w PZU, nie jest pełnomocnikiem dłużnika. Jego rolą jest również zabezpieczenie słusznych interesów wierzycieli.
Krótki czas trwania PZU
Krótki czas trwania PZU jest korzystny zarówno dla dłużnika, jak i wierzycieli, którzy oczekują szybkiej informacji zwrotnej o wyniku postępowania. Prawo restrukturyzacyjne narzuca określone ramy czasowe na przeprowadzenie pierwszego, przedsądowego etapu PZU. Od dnia układowego, który najczęściej pokrywa się z dniem obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego, dłużnik ma trzy miesiące na przeprowadzenie głosowania i złożenie wniosku o zatwierdzenie układu.
Po złożeniu wniosku o zatwierdzenie układu czas oczekiwania na jego rozpoznanie zależy m.in. od obłożenia danego sądu pracą. Niemniej sumaryczny czas trwania postępowania nadal jest krótszy niż w innych postępowaniach restrukturyzacyjnych. Średnio cała procedura zajmuje od 6 do 12 miesięcy. W przypadku nieprzyjęcia układu, skutki obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego wygasają po czterech miesiącach od dnia obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego.
PZU niesie ze sobą szczególnie istotne korzyści dla dłużników. To często przemawia za wyborem przez nich tego rodzaju postępowania restrukturyzacyjnego. Korzyści te wynikają z obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego.
Skutkiem obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego jest ochrona stosunków umownych dłużnika a także ochrona dłużnika przed egzekucją. W tym czasie postępowania egzekucyjne wszczęte przed dniem układowym zostają zawieszone, natomiast wszczęcie nowych egzekucji jest niedopuszczalne.
Obwieszczenie o ustaleniu dnia układowego zamieszcza się w systemie teleinformatycznym Krajowego Rejestru Zadłużonych. To publiczny rejestr, więc informacja o restrukturyzacji jest powszechnie dostępna. Korzyści wynikające z obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego wiążą się zatem z ujawnieniem faktu restrukturyzacji wszystkim uczestnikom obrotu.
Spis umów o podstawowym znaczeniu
Prawo restrukturyzacyjne wskazuje również, jakie umowy nie mogą zostać wypowiedziane w toku PZU, nawet bez ich zamieszczenia na spisie umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia przedsiębiorstwa. Należą do nich umowy:
- najmu,
- dzierżawy lokalu lub nieruchomości, w których jest prowadzone przedsiębiorstwo dłużnika,
- kredytu w zakresie środków postawionych do dyspozycji kredytobiorcy przed dniem obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego,
- leasingu,
- ubezpieczeń majątkowych,
- rachunku bankowego,
- poręczeń,
- obejmujące licencje udzielone dłużnikowi oraz gwarancje lub akredytywy wystawionych przed dniem obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego.
Przepisy prawa restrukturyzacyjnego przewidują też możliwość sporządzenia spisu umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia przedsiębiorstwa. Rozszerza on powyższy katalog. To szczególnie istotne dla zabezpieczenia stosunków umownych dłużnika w toku PZU, którego czas trwania jest stosunkowo krótki. Często nie starcza go na prowadzenie czasochłonnych negocjacji z wierzycielami odnośnie kontynuacji umów.
Spis obejmuje umowy, które pozwalają na kontynuowanie dotychczasowej działalności przedsiębiorstwa. Są to np. kluczowe umowy z podwykonawcami w przypadku firmy budowlanej, telekomunikacyjne, z dostawcami prądu, gazu czy też z kluczowymi dostawcami usług i produktów niezbędnych do prowadzenia działalności.
W spisie może się zatem znaleźć szereg zróżnicowanych umów w zależności od branży, w której działa dłużnik. W praktyce zdarzają się nadużycia w postaci umieszczania na spisie wszelkich umów, nawet takich, które nie są kluczowe do prowadzenia działalności dłużnika.
Spis umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia przedsiębiorstwa dłużnika należy zamieścić w aktach postępowania w terminie trzech tygodni od dnia obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego.
Skutkiem zamieszczenia konkretnych umów na spisie jest brak możliwości ich wypowiedzenia w trakcie trwania PZU przez podmioty wskazane w spisie. Zapewnia to dłużnikowi ochronę przed nagłą utratą stabilności operacyjnej i finansowej w związku z wypowiedzeniem umowy, której kontynuowanie jest niezbędne do prowadzenia działalności gospodarczej. Powyższe umożliwi na przykład generalnemu wykonawcy, wobec którego prowadzonego jest PZU, wywiązanie się z umów zawartych z zamawiającymi. To efekt zapewnienia ochrony przed rozwiązaniem umowy zawartej między nim a podwykonawcą. Jej rozwiązanie mogłoby doprowadzić do opóźnień lub skutkować brakiem możliwości realizacji świadczenia.
Ryzyko rozwiązania umów
Wiele podmiotów nie rozumie istoty postępowania restrukturyzacyjnego. Dlatego po uzyskaniu informacji o restrukturyzacji, chce rozwiązać umowę. Obawia się upadłości strony umowy i trudności w odzyskiwaniu pieniędzy. Umowy, które nie są kluczowe do prowadzenia działalności dłużnika z reguły relatywnie łatwo zastąpić. Można zawrzeć umowę z innym podmiotem. Jednak problem pojawia się, gdy podmiotów świadczących konkretną usługę jest niewiele, przedstawiają odległy termin realizacji lub wygórowaną cenę.
Gdy dłużnik ma ustalony termin na spełnienie świadczenia (np. wydanie nieruchomości) i jego cenę, to długi okres oczekiwania na realizację usługi przez podwykonawcę albo zawyżona cena, mogą spowodować, że zlecenie będzie nierentowne. Dłużnik, na przykład generalny wykonawca znajdujący się w restrukturyzacji, może też ponieść straty finansowe. Czasem w grę wchodzą także wysokie kary umowne w związku z nieterminową realizacją umowy. To może dodatkowo pogrążyć finansowo firmę dłużnika.
W praktyce problemy związane z naruszeniami przez wierzycieli zakazu wypowiadania umów zamieszczonych na wspomnianym wcześniej spisie pojawiają się. To dlatego, że przepisy prawa restrukturyzacyjnego w zakresie PZU nie przewidują skutecznego wyegzekwowania jego przestrzegania.
Obecna regulacja jest bardziej ograniczona niż rozwiązania przewidziane w Dyrektywie 2019/1023 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie ram restrukturyzacji zapobiegawczej. Wskazuje one, że “państwa członkowskie powinny przewidzieć, że w okresie obowiązywania wstrzymania indywidualnych czynności egzekucyjnych wierzycielom, których dotyczy to wstrzymanie i których roszczenia powstały przed wstrzymaniem czynności egzekucyjnych i nie zostały spłacone przez dłużnika, nie wolno wstrzymać się z wykonaniem, rozwiązać ani przyspieszyć wykonania podstawowych umów wzajemnych podlegających wykonaniu, lub w jakikolwiek inny sposób zmieniać tych umów, pod warunkiem że dłużnik wywiązuje się ze swoich zobowiązań wynikających z takich umów, które to zobowiązania stają się wymagalne w okresie obowiązywania tego wstrzymania”[1].
Wynika z tego, że ochrona stosunków umownych może obowiązywać w szerszym zakresie, niż wynika to z polskich regulacji. W praktyce zatem wątpliwości budzi m.in. kwestia możliwości odstąpienia od umowy, o której przepisy milczą. Wydaje się, że jest ono możliwe.
To ma szczególne znaczenie w branży budowlanej, ze względu na wartość zawieranych umów. Ponadto jest tutaj możliwość nałożenia na dłużnika wysokich kar umownych w związku z nieterminową realizacją umowy na rzecz klienta czy zamawiającego. Istotne jest zatem zapewnienie bezpieczeństwa realizacji umów „pośrednich”. Umożliwią one dłużnikowi wykonanie świadczeń, do których zobowiązał się wobec zamawiającego.
W związku ze specyfiką branży, często wykonanie świadczenia na rzecz zamawiającego może zostać zrealizowane dopiero po uprzednim wykonaniu prac przed podwykonawców. Generalny wykonawca zawarł z nimi umowy na konkretną usługę czy też wykonanie określonego produktu/półproduktu do realizacji świadczenia.
Powyższe ryzyko ogranicza wspomniany spis umów. Warto zatem ze szczególną starannością przeanalizować, jakie umowy powinny znaleźć się na spisie. Natomiast w samej treści spisu należy opisać umowę i krótko uzasadnić, dlaczego jest kluczowa dla dłużnika.
Kiedy można wypowiadać podstawowe umowy
Istnieją jednak szczególne okoliczności, po zaistnieniu których kontrahenci mogą wypowiadać dłużnikowi umowy. Dotyczy to nawet tych umów, które zostały zamieszczone na spisie umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia działalności gospodarczej. Jest to na przykład możliwe w przypadku, gdy podstawą wypowiedzenia umowy jest niewykonywanie przez dłużnika zobowiązań nieobjętych układem po dniu obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego. Dotyczy to także innych okoliczności przewidzianych w umowie, jeżeli zaistniały po dniu obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego. W PZU dłużnik ma bowiem obowiązek regulować zobowiązania bieżące. Zaległości mogą spowodować, że sąd odmówi zatwierdzenia układu. I to nawet wtedy, gdy układ zostanie przyjęty w przeprowadzonym głosowaniu.
Tym samym dłużnik powinien regulować bieżące zobowiązania wobec kontrahenta, jeśli nie chce, żeby ten rozwiązał umowę zamieszczoną we wspominanym spisie. Powinien także zważać na inne okoliczności przewidziane w umowie. Może to być na przykład nieterminowa realizacja usługi, jeżeli opóźnienie ma miejsce po obwieszczeniu o ustaleniu dnia układowego.
Gdzie szukać spisu umów
Spis umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia przedsiębiorstwa umieszcza się w aktach postępowania. Są one prowadzone za pośrednictwem systemu teleinformatycznego KRZ: (https://krz.ms.gov.pl). Kontrahent dłużnika, wierzyciel i inni uczestnicy postępowania, mogą zapoznać się ze spisem takich umów. Najpierw muszą jednak założyć konto w systemie KRZ. Należy także złożyć wniosek o dostęp do akt prowadzonego wobec dłużnika postępowania.
Wniosek składa się za pośrednictwem formularza „pismo inne” (kod. 70008.1). Należy w nim przede wszystkim wskazać sygnaturę prowadzonego postępowania. Znajdujemy ją przeszukując rejestr publiczny np. po numerze NIP dłużnika. Nadzorca układu weryfikuje złożony wniosek i po pozytywnym rozpatrzeniu udziela dostępu do akt postępowania. Wówczas wierzyciel czy kontrahent mogą zapoznać się ze spisem umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia przedsiębiorstwa. Mają też dostęp do pozostałych, istotnych dla nich, dokumentów sporządzanych dla celów postępowania.
Wierzyciele/kontrahenci mogą również kontaktować się bezpośrednio z nadzorcą układu. Udzieli on informacji, czy umowa, której są stroną, znajduje się na spisie umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia przedsiębiorstwa.
Zalety i wady sporządzenia spisu podstawowych umów
Ustawodawca chciał zapewnić podmiotom znajdującym się w restrukturyzacji ochronę przed nagłym wypowiedzeniem umów przez wierzycieli/kontrahentów. Dzięki temu sytuacja przedsiębiorstwa w czasie trwania postępowania może być stabilna. To pozytywnie wpływa na działalność dłużnika, który może skupić na restrukturyzacji i budowaniu zaplecza finansowego. To ułatwi mu późniejsze wykonywanie układu.
Dłużnik ma obowiązek w toku PZU regulować zobowiązania bieżące. W związku z tym wierzyciel będzie regularnie otrzymywał płatności za bieżące świadczenia. Nieregulowanie przez dłużnika zobowiązań powstałych po dniu układowym, a więc bieżących, jest przesłanką do uchylenia skutków obwieszczenia o dniu układowym. Stanowi to dotkliwą konsekwencję dla dłużnika. Traci on ochronę przed egzekucją i możliwość przywrócenia wierzycielom/kontrahentom wypowiedzenia zawartych z nim umów. Wniosek o uchylenie skutków obwieszczenia może wnieść także wierzyciel. Jest to dla niego narzędzie do reakcji w przypadku naruszeń obowiązków dłużnika wynikających z rozpoczęcia PZU.
Ustawodawca przewiduje zatem na jakich zasadach umowę zamieszczoną na spisie można rozwiązać. Co więcej, wierzyciel może zareagować na naruszenie prawa przez dłużnika składając wniosek o uchylenie skutków obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego.
Zważając na powyższe, ochrona podstawowych umów dla prowadzenia przedsiębiorstwa dłużnika jest uzasadnioną.
[1] Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1023 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie ram restrukturyzacji zapobiegawczej, umorzenia długów i zakazów prowadzenia działalności oraz w sprawie środków zwiększających skuteczność postępowań dotyczących restrukturyzacji, niewypłacalności i umorzenia długów, a także zmieniającej dyrektywę (UE) 2017/1132 (dyrektywa o restrukturyzacji i upadłości) (Dz. U. UE. L. z 2019 r. Nr 172, str. 18 z późn. zm.).
