Jaki charakter mają wierzytelności wynikające z poręczeń i gwarancji udzielonych przez restrukturyzowanego dłużnika? Czy powinny być traktowane jako nieistniejące, bezwarunkowe czy też warunkowe?
Poręczenia i gwarancje należą do podstawowych zabezpieczeń wierzytelności w obrocie gospodarczym. W obu przypadkach występują trzy podmioty: wierzyciel (beneficjent zabezpieczenia), dłużnik główny oraz poręczyciel albo gwarant. Ta konstrukcja ma szczególne znaczenie w restrukturyzacji, ponieważ odmienne skutki wywołuje restrukturyzacja dłużnika głównego, a odmienne – restrukturyzacja samego poręczyciela lub gwaranta.
Prawo restrukturyzacyjne reguluje jedynie część tych zagadnień. Art. 80 p.r. odnosi się do sytuacji, gdy poręczyciel albo gwarant spłaci dług restrukturyzowanego dłużnika i uzyska wobec niego roszczenie zwrotne. Nie odpowiada jednak na pytanie, jak traktować wierzytelności wynikające z poręczeń i gwarancji udzielonych przez dłużnika będącego w restrukturyzacji. Nie mówi też, jakie prawa przysługują beneficjentowi takiego zabezpieczenia.
Poręczenie a gwarancja
Poręczenie (art. 876 k.c.) ma charakter akcesoryjny. Odpowiedzialność poręczyciela zależy od istnienia i zakresu zobowiązania dłużnika głównego. Jeżeli dług nie jest jeszcze wymagalny lub został wykonany, odpowiedzialność poręczyciela odpowiednio nie powstaje albo wygasa.
Gwarancja działa inaczej. Ma charakter samodzielnego zobowiązania gwaranta. Obowiązek jego zapłaty zależy od warunków określonych w dokumencie gwarancyjnym, a nie bezpośrednio od wymagalności długu głównego.
Przykład: Spółka A zaciąga kredyt. Wspólnik udziela poręczenia, a kredytodawca dodatkowo posiada gwarancję bankową. Jeżeli spółka spłaci kredyt terminowo, ani poręczyciel, ani gwarant nie będą zobowiązani do zapłaty. Jeżeli jednak warunki gwarancji zostaną spełnione, kredytobiorca może żądać zapłaty od gwaranta niezależnie od odpowiedzialności poręczyciela.
Roszczenie poręczyciela lub gwaranta wobec restrukturyzowanego dłużnika
Jeżeli restrukturyzowany jest dłużnik główny, a poręczyciel albo gwarant zaspokoi wierzyciela, uzyskuje wobec dłużnika roszczenie zwrotne.
Poręczyciel wstępuje w prawa zaspokojonego wierzyciela na podstawie art. 518 § 1 pkt 1 k.c. Z kolei gwarant dochodzi zwrotu wypłaconej kwoty na podstawie stosunku łączącego go ze zleceniodawcą (najczęściej art. 742 k.c.).
Do chwili zapłaty roszczenie ma charakter warunkowy. Nie może ono prowadzić do podwójnego wykonywania praw w postępowaniu restrukturyzacyjnym, dlatego poręczyciel lub gwarant uzyskuje prawo głosu dopiero po zaspokojeniu wierzyciela.
Restrukturyzacja poręczyciela albo gwaranta
Największe wątpliwości pojawiają się wtedy, gdy restrukturyzacji podlega sam poręczyciel albo gwarant.
Nie można przyjąć, że wierzytelność beneficjenta zabezpieczenia jeszcze nie istnieje. Umowa poręczenia lub gwarancji została zawarta przed otwarciem postępowania. Już wtedy powstał stosunek prawny wpływający na sytuację majątkową dłużnika.
Jednocześnie nie jest to wierzytelność bezwarunkowa. Do chwili niewykonania zobowiązania przez dłużnika głównego (poręczenie) albo skutecznego zgłoszenia żądania zapłaty (gwarancja) nie wiadomo, czy obowiązek zapłaty w ogóle powstanie i w jakiej wysokości.
Najbardziej przekonujące jest zatem uznanie, że wierzytelność beneficjenta wobec restrukturyzowanego poręczyciela albo gwaranta ma charakter wierzytelności warunkowej.
Sama możliwość powstania obowiązku zapłaty wystarcza do uwzględnienia wierzytelności w postępowaniu restrukturyzacyjnym. Nie oznacza to jednak, że wierzytelność jest już wymagalna.
Warunek w prawie restrukturyzacyjnym
Pojęcie warunku w prawie restrukturyzacyjnym należy rozumieć szerzej niż warunek z art. 89 k.c. Obejmuje ono każde przyszłe i niepewne zdarzenie, od którego zależy aktualizacja obowiązku zapłaty, niezależnie od tego, czy wynika ono z ustawy, umowy czy konstrukcji danego stosunku prawnego.
Dla poręczenia będzie to niewykonanie zobowiązania przez dłużnika głównego. Natomiast dla gwarancji – spełnienie warunków przewidzianych w gwarancji, przede wszystkim zgłoszenie skutecznego żądania zapłaty.
Takie rozumienie najlepiej odpowiada celowi restrukturyzacji. Jest nim objęcie układem wszystkich zobowiązań wynikających ze stosunków prawnych istniejących przed otwarciem postępowania.
Objęcie układem i prawo głosu
Art. 150 ust. 1 pkt 3 p.r. przewiduje, że układ obejmuje wierzytelności zależne od warunku, jeżeli warunek ziści się w czasie wykonywania układu.
Przyjęcie, że wierzytelność z poręczenia lub gwarancji powstaje dopiero po otwarciu postępowania, prowadziłoby do wyłączenia jej spod układu i umożliwiałoby dochodzenie pełnej kwoty po zakończeniu restrukturyzacji. Z kolei traktowanie jej jako bezwarunkowej ignorowałoby niepewność co do samego obowiązku zapłaty.
Dlatego najbardziej trafna jest kwalifikacja jako wierzytelności warunkowej.
Wierzyciel warunkowy może uczestniczyć w postępowaniu, a po uprawdopodobnieniu wierzytelności sędzia-komisarz może dopuścić go do głosowania, określając wartość głosu.
Przykład: Dłużnik udzielił poręczenia za zobowiązanie spółki zależnej. W chwili otwarcia restrukturyzacji spółka zależna nadal terminowo spłaca kredyt. Wierzytelność banku wobec poręczyciela istnieje, ale ma charakter warunkowy. Dopiero zaprzestanie spłaty kredytu może uruchomić odpowiedzialność poręczyciela.
Podsumowanie
Wierzytelności wynikające z poręczeń i gwarancji udzielonych przez restrukturyzowanego dłużnika nie powinny być traktowane ani jako nieistniejące, ani jako bezwarunkowe. Najbardziej przekonująca jest ich kwalifikacja jako wierzytelności warunkowych.
Takie rozwiązanie pozwala objąć układem zobowiązania wynikające ze stosunków prawnych istniejących przed otwarciem postępowania, jednocześnie uwzględniając, że obowiązek zapłaty zależy od przyszłych i niepewnych zdarzeń. Zapewnia to spójność postępowania restrukturyzacyjnego i ogranicza ryzyko dochodzenia istotnych roszczeń poza układem po jego wykonaniu.
Autorzy: Rafał Kowalczyk, adwokat, doradca restrukturyzacyjny
Natalia Korotczuk, aplikantka radcowska
